Bạn đang nghẹt mũi, nhấp một ngụm cà phê quen thuộc và thấy nó nhạt như nước lã. Nhiều người nghĩ “vị giác hỏng rồi”. Thực tế, theo Viện Quốc gia về Điếc và Rối loạn Giao tiếp Hoa Kỳ (NIDCD), phần lớn người nghĩ mình có vấn đề về vị giác thực ra có vấn đề về khứu giác[2]. Khứu giác là giác quan giúp ta nhận biết mùi, dựa vào các tế bào thần kinh khứu giác nằm trong một mảng mô nhỏ ở cao bên trong mũi và nối thẳng với não[1].
Giới thiệu về khứu giác
Khứu giác là gì?
1Khái niệm
Khứu giác là giác quan nhận biết mùi. Các phân tử mùi kích thích thụ thể trên tế bào thần kinh khứu giác; não nhận ra mùi dựa vào tổ hợp các thụ thể được kích hoạt[1].
2Vai trò quan trọng
Khứu giác là một hệ thống cảnh báo sớm: giúp phát hiện cháy, rò rỉ khí gas, thức ăn hỏng và khói độc. Khi khứu giác suy giảm, thói quen ăn uống và sự an toàn hằng ngày có thể bị ảnh hưởng[1].
Vai trò của khứu giác trong hệ giác quan
1Bảo vệ và cảnh báo
Mùi khét, mùi gas hay mùi thức ăn thiu thường là tín hiệu đầu tiên báo có điều không ổn, trước cả khi ta nhìn thấy[1][6].
2Tạo nên hương vị món ăn
Hương vị của món ăn là sự phối hợp của vị (ngọt, chua, đắng, mặn, umami), cảm giác từ dây thần kinh trong miệng mũi và mùi thơm. Nhờ phối hợp đó ta phân biệt được quả lê với quả táo[2].
3Trí nhớ và cảm xúc
Đường dẫn của khứu giác nối trực tiếp với các vùng não liên quan đến cảm xúc và trí nhớ, nên một mùi quen thuộc có thể gợi lại cả một ký ức[4][5].
4Gắn bó mẹ con
Khứu giác là một phần của giai đoạn đầu gắn bó mẹ con: trẻ bú mẹ có thể nhận ra mẹ qua mùi cơ thể[8].
Ý nghĩa y khoa của khứu giác
1Là triệu chứng, không phải chẩn đoán
Mất khứu giác (anosmia) là một triệu chứng chứ không phải một chẩn đoán; cần tìm nguyên nhân bên dưới[6].
2Liên quan đến ăn uống và an toàn
Khứu giác kém có thể làm thay đổi thói quen ăn, gây sụt hoặc tăng cân, và che khuất các mối nguy như khói hay rò rỉ khí gas[1][6].
3Cần được bác sĩ đánh giá
Chẩn đoán bởi bác sĩ là quan trọng để tìm và điều trị nguyên nhân của rối loạn khứu giác; bác sĩ Tai Mũi Họng thường là người đánh giá[1].
Có thể bạn quan tâm
Thính giác là gì? Cấu tạo và sự phát triểnBài trước trong series 5 giác quan. Giới thiệu về thị giácCấu tạo mắt, tật khúc xạ và bộ thẻ từ vựng Anh – Việt. Chuyên khoa Tai Mũi Họng tại OlympiaThông tin khám các vấn đề về tai, mũi, họng.Cấu tạo của khứu giác như thế nào?
Khứu giác không chỉ là “cái mũi” nhìn thấy bên ngoài. Đó là một chuỗi gồm: vùng niêm mạc khứu giác ở trần khoang mũi, các sợi thần kinh đi xuyên qua xương sàng, hành khứu ở mặt dưới thùy trán và các vùng vỏ não xử lý mùi[4][5].
Đường đi của mùi hương
Khoang mũi. Phân tử mùi đến vùng niêm mạc khứu giác ở trần khoang mũi, nơi có một lớp chất nhầy. Các tuyến Bowman tiết dịch giúp phân tử mùi hòa tan[4][5].
Tế bào thần kinh khứu giác. Phân tử mùi gắn vào thụ thể trên các sợi lông nhỏ (lông mao) của tế bào. Mỗi tế bào chỉ có một loại thụ thể; một phân tử mùi có thể gắn vào nhiều loại thụ thể[4].
Xương sàng. Các sợi trục của tế bào gom thành bó, đi xuyên qua mảnh sàng của xương sàng để lên hành khứu[4][5].
Các phần chính của hệ khứu giác
| Phần | Vị trí | Vai trò |
|---|---|---|
| Niêm mạc khứu giác | Trần khoang mũi, dọc vách ngăn và phần cao của thành mũi | Chứa tế bào thần kinh khứu giác, tế bào nâng đỡ và tế bào gốc[5] |
| Mảnh sàng | Một phần của xương sàng, ngăn thùy trán với khoang mũi | Có nhiều lỗ nhỏ cho sợi thần kinh khứu giác đi qua[4][5] |
| Hành khứu | Mặt dưới thùy trán | Nhận tín hiệu từ tế bào khứu giác và chuyển lên vỏ não khứu giác[5] |
| Vỏ não khứu giác | Gồm vỏ não lê, hạnh nhân não, hồi cạnh hải mã | Nhận biết mùi, liên quan đến trí nhớ và cảm xúc[5] |
Mùi đến mũi bằng hai đường
Mùi đến tế bào khứu giác theo hai cách: qua lỗ mũi khi ta hít vào, và qua một lối đi từ phần trên của họng lên mũi. Lối thứ hai chính là cách mùi thơm của thức ăn được giải phóng khi ta nhai[1][2]. Khi lối đi này bị tắc, như khi cảm lạnh hay cúm, mùi không đến được tế bào khứu giác, và thức ăn trở nên nhạt, ít hương vị[2].
Tế bào khứu giác có thể tự thay mới
Một điểm đặc biệt của khứu giác là các tế bào cảm thụ có thể được thay thế. Tế bào gốc nền trong niêm mạc khứu giác có thể biệt hóa để thay các tế bào mất đi do hao mòn tự nhiên hoặc chấn thương; sự suy giảm của quá trình thay thế này được cho là góp phần vào mất khứu giác do tuổi[5]. Theo NIDCD, khứu giác và vị giác là hai hệ giác quan có khả năng tái tạo sau tổn thương, nên thường có thể phục hồi một phần[3]. Tuy vậy, mức độ và thời gian hồi phục khác nhau ở mỗi người, từ vài ngày đến nhiều năm, và không phải lúc nào cũng hồi phục hoàn toàn[6].
Khứu giác thay đổi theo tuổi như thế nào?
Mỗi thanh cho biết tỷ lệ người có rối loạn khứu giác theo nhóm tuổi, trong khảo sát NHANES năm 2016 ở Hoa Kỳ được StatPearls trích dẫn. Tỷ lệ tăng dần theo tuổi[6].
Theo NIDCD, tình trạng này cũng gặp nhiều hơn ở nam giới: trong một nghiên cứu, gần một phần tư nam giới 60 – 69 tuổi có rối loạn khứu giác, so với khoảng 11% ở nữ cùng nhóm tuổi[1]. Số liệu từ nghiên cứu ở Hoa Kỳ, chưa chắc phản ánh người Việt.
Ý nghĩa y khoa của việc hiểu cấu tạo khứu giác
1Mất mùi có thể do nhiều vị trí
Vấn đề có thể nằm ở mũi (viêm, tắc nghẽn), ở các sợi thần kinh, ở hành khứu hoặc ở vùng não xử lý mùi[6].
2Tắc nghẽn là nhóm nguyên nhân lớn
Theo StatPearls, khoảng 50% – 70% các trường hợp mất khứu giác là do bệnh viêm hoặc tắc nghẽn như viêm xoang, viêm mũi, polyp mũi[6].
3Chấn thương đầu ảnh hưởng đường dẫn
Chấn thương đầu có thể làm tổn thương sợi thần kinh khứu giác, hành khứu hoặc vùng vỏ não khứu giác[6].
Từ vựng về mũi và khứu giác (Anh – Việt)
Muốn đọc kết quả khám tai mũi họng, tìm tài liệu nước ngoài hay dạy con học tiếng Anh về cơ thể? Bộ thẻ bên dưới gồm 79 từ thường gặp, chia thành 4 nhóm. Chạm vào thẻ để lật xem nghĩa tiếng Việt, vuốt ngang để sang thẻ tiếp theo, hoặc bấm biểu tượng loa để nghe phát âm tiếng Anh.
Thẻ từ vựng: mũi và khứu giác
Chọn nhóm, rồi vuốt hoặc bấm mũi tên để xem thẻ.
Các thuật ngữ chỉ nhằm hỗ trợ học từ vựng và hiểu thông tin; không dùng để tự chẩn đoán. Cách gọi tên tiếng Việt có thể khác nhau giữa các tài liệu.
Sự phát triển của khứu giác
Khứu giác hình thành từ rất sớm, trước cả khi trẻ chào đời, và chịu ảnh hưởng của tuổi tác trong suốt cuộc đời. Khác với thính giác (có bảng mốc nghe – nói), các nguồn y khoa mà bài này tham khảo chưa nêu một bảng mốc khứu giác theo tháng tuổi, nên phần sau sinh dưới đây chỉ nêu những gì các nguồn đã mô tả.
Sự phát triển của khứu giác trong bụng mẹ
Các thụ thể khứu giác bắt đầu hình thành[8].
Các thụ thể khứu giác có thể bắt đầu hoạt động[8].
Thai nhi hít nước ối, đây được xem là trải nghiệm hóa giác đầu tiên và khởi đầu của việc “học” hương vị. Nước ối mang hương vị từ chế độ ăn của mẹ[8].
Các mốc tuần thai ở trên lấy từ một bài trình bày (slide) của một bác sĩ nhi khoa năm 2022, không phải một khuyến cáo chính thức[8].
Khứu giác ở trẻ sơ sinh
Sau sinh, khứu giác giúp bé tìm và nhận ra mẹ. Một số quan sát được các nguồn nêu lại:
Trẻ bú mẹ có thể nhận ra mẹ bằng mùi vùng nách, phân biệt được với mùi của người phụ nữ khác; trong cùng nguồn, chưa thấy bằng chứng bé nhận ra mùi nách của bố[8].
Trong một nghiên cứu được trích dẫn, trẻ sơ sinh đặt lên ngực mẹ ưu tiên bò về phía bầu ngực chưa rửa, tức chỉ riêng mùi cũng đủ dẫn đường[8].
Một nghiên cứu năm 1996 trên 30 trẻ sơ sinh: khi được chọn giữa hai bầu vú, 23 trong 30 bé chọn bên có bôi nước ối. Các tác giả cho rằng đây có thể là dấu hiệu của việc “học mùi” từ trong bụng mẹ[9].
Nghiên cứu năm 1996 có cỡ mẫu nhỏ (30 trẻ) và các tác giả chỉ đưa ra gợi ý, không phải kết luận chắc chắn[9]. Họ cũng đề nghị tránh dùng các sản phẩm xóa hoặc che mùi tự nhiên trong giai đoạn quanh sinh, nhưng đó là gợi ý từ năm 1996, chưa phải khuyến cáo chính thức hiện nay. Nếu có thắc mắc về chăm sóc mẹ và bé sau sinh, hãy hỏi bác sĩ hoặc nhân viên y tế[9].
Khứu giác thay đổi theo thời gian
Khứu giác không dừng phát triển sau tuổi sơ sinh. Các tế bào cảm thụ liên tục được thay thế, và tổn thương tích lũy trong đời cùng với sự giảm khả năng thay thế được cho là góp phần làm khứu giác suy giảm khi lớn tuổi[4][5]. Mất khứu giác do tuổi thường rõ hơn ở nam giới, trong khi vị giác bền hơn trước tuổi tác[3].
Sự phát triển của khứu giác đóng vai trò quan trọng trong
Câu hỏi thường gặp
Hương vị gồm vị, cảm giác trong miệng mũi và mùi thơm. Khi đường từ họng lên mũi bị chặn do cảm lạnh hoặc cúm, mùi không đến được tế bào khứu giác nên thức ăn nhạt và ít hương vị. NIDCD cho biết phần lớn người nghĩ mình mất vị giác thực ra có vấn đề về mùi[2].
Không thể kết luận chỉ từ một triệu chứng. Theo StatPearls, mất khứu giác sau nhiễm virus là một nguyên nhân, và COVID-19 được mô tả là một triệu chứng sớm; nhưng bệnh viêm hoặc tắc nghẽn ở mũi xoang chiếm khoảng 50% – 70% các trường hợp, bên cạnh chấn thương đầu, tuổi tác, thuốc và nhiều nguyên nhân khác[6]. Việc tìm nguyên nhân do bác sĩ thực hiện.
Không thể kết luận như vậy. NIDCD nêu rối loạn khứu giác có thể là dấu hiệu sớm của một số bệnh thần kinh như Parkinson, Alzheimer hoặc đa xơ cứng[1], và StatPearls ghi nhận mối liên quan này, mạnh nhất với nhóm bệnh alpha-synuclein[6]. Nhưng đó chỉ là một trong nhiều nguyên nhân, trong khi bệnh viêm và tắc nghẽn ở mũi xoang là nhóm thường gặp hơn[6]. Nếu lo lắng, bạn nên được bác sĩ đánh giá thay vì tự kết luận.
Tóm lại: khứu giác là kết quả phối hợp của tế bào thần kinh khứu giác ở mũi, hành khứu và các vùng não xử lý mùi; nó cảnh báo nguy hiểm, tạo nên hương vị món ăn và gắn với trí nhớ, cảm xúc. Khi khứu giác thay đổi, hãy nhớ rằng đó là một triệu chứng có nhiều nguyên nhân, và bác sĩ Tai Mũi Họng có thể giúp tìm đúng nguyên nhân.
Góc nhìn chuyên môn: những điều cần biết thêm
Phần này đi sâu hơn một chút vào những vấn đề về khứu giác mà người lớn và cha mẹ thường quan tâm. Nội dung chỉ giúp bạn hiểu để biết cần hỏi gì, không dùng để tự chẩn đoán.
1. Bốn dạng rối loạn khứu giác
| Dạng | Thuật ngữ | Mô tả |
|---|---|---|
| Giảm khứu giác | Hyposmia | Giảm khả năng nhận biết mùi[1] |
| Mất khứu giác | Anosmia | Hoàn toàn không nhận biết được mùi; hiếm khi một người sinh ra đã không có khứu giác (mất khứu giác bẩm sinh)[1] |
| Méo mùi | Parosmia | Nhận biết sai các mùi quen thuộc, hoặc mùi dễ chịu nay trở nên khó chịu[1] |
| Ngửi thấy mùi không có thật | Phantosmia | Cảm nhận một mùi không tồn tại[1] |
2. Nguyên nhân thường gặp
NIDCD liệt kê nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có[1]:
1Ở mũi xoang
Nhiễm trùng xoang và đường hô hấp trên, khối mọc trong khoang mũi (như polyp), hút thuốc. Theo StatPearls, nhóm viêm và tắc nghẽn chiếm khoảng 50% – 70% các trường hợp[1][6].
2Chấn thương và hóa chất
Chấn thương đầu; tiếp xúc hóa chất như thuốc trừ sâu và dung môi; xạ trị vùng đầu cổ[1].
3Tuổi, nội tiết và răng miệng
Lão hóa, rối loạn nội tiết, vấn đề răng miệng[1].
3. Khứu giác, vị giác và “hương vị”
Hai khái niệm hay bị nhầm: vị giác cho ta biết món ăn ngọt, chua, đắng, mặn hay umami; còn hương vị (flavor) là sự phối hợp của nhiều giác quan[2].
| Thành phần | Do đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Vị giác | Tế bào vị giác trong miệng và họng, gồm 5 vị: ngọt, chua, đắng, mặn, umami[2] | Vị ngọt của đường |
| Cảm giác hóa học chung | Đầu mút thần kinh trên bề mặt ẩm của mắt, mũi, miệng, họng[2] | Cái mát của bạc hà, cái cay nóng của ớt |
| Mùi | Mùi thơm phóng thích khi nhai, đi qua đường từ họng lên mũi[2] | Mùi thơm của trái cây, cà phê |
NIDCD cho biết phần lớn người đi khám vì mất vị giác ngạc nhiên khi biết mình có rối loạn khứu giác[2]. Vì vậy khi thấy “ăn không còn vị”, bác sĩ sẽ cần đánh giá cả mũi và khứu giác.
4. Khứu giác ở trẻ em
Rối loạn khứu giác được nghiên cứu nhiều ở người lớn nhưng ít hơn ở trẻ em. Một tổng quan năm 2023 gồm 103 bài báo với 1.654 người tham gia cho thấy 45 nguyên nhân gây rối loạn khứu giác ở trẻ, trong đó 22 là bẩm sinh và 23 là mắc phải[10]. Các tác giả kết luận nguyên nhân rất đa dạng nên bác sĩ cần có quy trình chẩn đoán để tìm nguyên nhân; khi không tìm ra nguyên nhân, người chăm sóc nên được hướng dẫn về an toàn khi trẻ bị mất khứu giác[10].
Bài viết này không nêu dấu hiệu nhận biết riêng cho trẻ nhỏ vì các nguồn y khoa mà bài tham khảo chưa nêu nội dung đó. Nếu bạn lo lắng về khứu giác của trẻ, hãy trao đổi với bác sĩ Nhi khoa hoặc Tai Mũi Họng.
5. An toàn khi khứu giác suy giảm
- Khó nhận biết khói, rò rỉ khí gas và thức ăn hỏng; trong trường hợp nặng, việc không nhận ra mùi nguy hiểm có thể đe dọa tính mạng[1][3][6].
- Thay đổi thói quen ăn uống, gây sụt hoặc tăng cân; có người cho thêm nhiều muối, đáng lưu ý nếu có tăng huyết áp hoặc bệnh thận[1].
- Trong trường hợp nặng, mất khứu giác có thể dẫn đến trầm cảm[1].
6. Khám và đánh giá
Theo NIDCD, bác sĩ Tai Mũi Họng thường điều trị các rối loạn khứu giác; việc đánh giá gồm khám tai mũi họng, hỏi tiền sử và một bài kiểm tra mùi do nhân viên y tế giám sát[1]. Theo StatPearls, cách khai thác tiền sử cũng giúp định hướng: mất khứu giác đột ngột thường liên quan chấn thương đầu hoặc nhiễm virus, mất dần liên quan viêm mũi dị ứng, polyp hoặc khối u, và mất từng đợt liên quan viêm mũi dị ứng hoặc dùng thuốc xịt mũi[6]. Bài thử mùi đơn giản bằng sô-cô-la hoặc cà phê là chủ quan; các bài kiểm tra chính thức như UPSIT (khoảng 10 phút) là bài nhận biết mùi được dùng rộng rãi nhất. Hình ảnh học như MRI hoặc CT chỉ dùng khi nghi do chấn thương, bệnh xoang hoặc khối u[6].
Các thông tin trên giúp bạn biết bác sĩ có thể hỏi và làm gì. Việc chọn xét nghiệm và cách điều trị do bác sĩ quyết định theo từng người.
7. Điều trị và luyện khứu giác
Điều trị phụ thuộc nguyên nhân: bệnh mũi xoang có thể dùng corticosteroid xịt mũi, thuốc kháng histamine hoặc phẫu thuật khi polyp hay tắc nghẽn không đáp ứng thuốc; nếu do thuốc, bác sĩ có thể xem xét giảm liều; và tư vấn tâm lý có thể giúp nếu không điều trị được[1][6]. Chưa có điều trị đặc hiệu cho tổn thương khứu giác do chấn thương[6].
“Luyện khứu giác” (olfactory training) là phương pháp không dùng thuốc, không phẫu thuật. Theo StatPearls, người bệnh ngửi bốn mùi (hoa hồng, bạch đàn, chanh sả, đinh hương), mỗi mùi 20 – 30 giây, hai lần mỗi ngày, trong ít nhất 24 tuần[7]. Cùng nguồn lưu ý: nhiều nghiên cứu còn thiếu nhóm đối chứng hoặc mù đôi; một số người tự hồi phục (tối đa khoảng 60% sau nhiễm trùng và 20% sau chấn thương); trong một nghiên cứu hơn 100 bệnh nhân sau nhiễm trùng, 71% cải thiện sau một năm luyện so với 37% tự hồi phục khi không luyện; chưa ghi nhận biến chứng nhưng chương trình kéo dài nhiều tháng và đòi hỏi kiên trì[7].
Phần trên chỉ để bạn hiểu phương pháp. Việc có nên luyện hay không, dùng mùi nào và theo dõi ra sao cần được bác sĩ hướng dẫn, nhất là khi chưa rõ nguyên nhân mất mùi.
8. Khi nào nên đi khám?
- Giảm hoặc mất khứu giác, nhất là sau chấn thương đầu hoặc nhiễm virus[1][6].
- Mùi quen thuộc bị méo (mùi dễ chịu trở nên khó chịu) hoặc ngửi thấy mùi không có thật[1].
- Thay đổi ăn uống, sụt hoặc tăng cân sau khi khứu giác thay đổi[1].
- Nghẹt mũi hoặc nhiễm trùng xoang tái diễn kèm giảm khứu giác[1][6].
- Tiếp xúc hóa chất hoặc khói độc rồi thấy thay đổi khứu giác[1][3].
Các nguồn đã đọc không nêu một mốc “bao nhiêu ngày thì nên đi khám”. Nếu thay đổi khứu giác không tự hết hoặc làm bạn lo lắng, hãy hỏi bác sĩ sớm; thời điểm khám phù hợp phụ thuộc từng trường hợp.
Tư vấn chuyên môn: BS. CKII. Lê Hữu Đồng, Phòng khám Đa khoa & Bác sĩ Gia đình Olympia
Thông tin trong bài mang tính chất tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.Có thể bạn quan tâm
Khám Tai Mũi Họng tại OlympiaThông tin chuyên khoa về tai, mũi, họng. Khám Nhi khoa tại OlympiaTư vấn và theo dõi sức khỏe, phát triển cho trẻ. Thính giác là gì?Bài trước trong series 5 giác quan.Tài liệu tham khảo
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Smell Disorders (cập nhật 31/07/2023). nidcd.nih.gov/health/smell-disorders
- NIDCD. Taste Disorders (phần giải thích hương vị). nidcd.nih.gov/health/taste-disorders
- NIDCD. What the Numbers Mean: An Epidemiological Perspective on Taste and Smell (cập nhật 09/2017; trang này có trước COVID-19). nidcd.nih.gov/health/statistics
- Branigan B, Tadi P. Physiology, Olfactory. StatPearls (cập nhật 05/2023). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542239
- Petkou E (tác giả), Pliakopanou A (người rà soát). Physiology of smell: from odorants to perception. Kenhub (rà soát 02/2025). kenhub.com
- Li X, Lui F. Anosmia. StatPearls (cập nhật 07/2023). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482152
- Kronenbuerger M, Pilgramm M. Olfactory Training. StatPearls (cập nhật 09/2024). ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK567741
- Thomas J. The Sensory Experiences of the Newborn (bài trình bày, 25/07/2022). azdhs.gov (PDF)
- Attractiveness of amniotic fluid odor: evidence of prenatal olfactory learning? Acta Paediatrica 1996;85(10):1223–1227. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8922088
- Olfactory Dysfunction in Children: A Scoping Review. Otolaryngology–Head and Neck Surgery 2023;169(6):1399–1408. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37449420
Bạn muốn hỏi thêm về khứu giác?
Chọn một câu gợi ý, sao chép rồi gửi cho Olympia qua Messenger hoặc Zalo. Hoặc bạn có thể viết câu hỏi của riêng mình.
Mình bị giảm khả năng ngửi mùi sau một đợt viêm mũi xoang và chưa hồi phục, mình nên khám chuyên khoa nào?
Dạo này mình thấy các mùi quen thuộc bị khác đi, có khi ngửi thấy mùi khét mà xung quanh không có gì, mình có cần đi khám không?
Mình bị mất mùi sau chấn thương đầu, phòng khám tư vấn giúp mình nên làm những gì trước khi đến khám?
Phòng khám có khám Tai Mũi Họng cho người bị giảm hoặc mất khứu giác không, và mình cần chuẩn bị gì khi đến?
Hotline: 083 379 0707 · Thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám.




