ADHD là bệnh gì? Nguyên nhân, Triệu chứng và Phác đồ điều trị chi tiết

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất, không chỉ ảnh hưởng đến trẻ em mà còn kéo dài đến tuổi trưởng thành. Vậy chính xác ADHD là bệnh gì? Làm thế nào để nhận biết và kiểm soát nó hiệu quả? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin y khoa chi tiết, giúp bạn hiểu rõ về tình trạng này.

ADHD là bệnh gì?

ADHD là tên viết tắt của Attention Deficit Hyperactivity Disorder (Rối loạn tăng động giảm chú ý). Đây là một rối loạn sức khỏe tâm thần mạn tính bao gồm sự kết hợp của các vấn đề dai dẳng như: khó duy trì sự chú ý, hiếu động thái quá và hành vi bốc đồng.

Mặc dù thường được phát hiện ở trẻ em (với các triệu chứng xuất hiện trước 12 tuổi), ADHD không phải là “bệnh của trẻ con”. Nhiều người mang các triệu chứng này suốt đời. Theo thống kê, khoảng 7,2% trẻ em trên toàn thế giới mắc ADHD và tỷ lệ bé trai mắc bệnh cao gấp đôi bé gái.

Phân loại ADHD

Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM-5), ADHD được chia thành 3 thể chính:

1. Thể giảm chú ý (Inattentive): Người bệnh chủ yếu gặp khó khăn trong việc tập trung, hay quên, nhưng không có biểu hiện hiếu động quá mức.

2. Thể tăng động/bốc đồng (Hyperactive-Impulsive): Người bệnh luôn tay luôn chân, bồn chồn, khó ngồi yên và hay ngắt lời người khác.

3. Thể kết hợp (Combined): Đây là dạng phổ biến nhất, người bệnh có cả biểu hiện mất tập trung và tăng động.

Phân loại ADHD

Triệu chứng nhận biết ADHD điển hình

Biểu hiện của ADHD rất đa dạng và thay đổi theo độ tuổi. Hiểu rõ triệu chứng giúp trả lời câu hỏi “người thân của tôi có mắc ADHD là bệnh gì không?”.

Ở trẻ em

• Thiếu chú ý: Dễ bị phân tâm, hay mắc lỗi bất cẩn trong bài tập, thường xuyên làm mất đồ dùng (bút, sách, vở), khó làm theo hướng dẫn, hay quên các hoạt động hàng ngày.

• Tăng động: Chạy nhảy hoặc leo trèo ở nơi không phù hợp, không thể ngồi yên trong lớp, nói quá nhiều.

• Bốc đồng: Thường xuyên ngắt lời người khác, chen ngang vào cuộc trò chuyện hoặc trò chơi, khó khăn khi phải chờ đến lượt.

Triệu chứng nhận biết ADHD điển hình

Ở người lớn (Adult ADHD)

Khi trưởng thành, sự hiếu động về thể chất có thể giảm bớt, nhưng các triệu chứng chuyển sang dạng “nội tâm” hơn:

• Kỹ năng quản lý thời gian kém, luôn trễ hạn (deadline).

• Khó tập trung vào một công việc cụ thể, hay bỏ dở giữa chừng.

• Tâm trạng thay đổi thất thường, dễ nóng giận, bốc đồng.

• Khả năng chịu đựng sự thất vọng kém, dễ căng thẳng (stress).

• Gặp rắc rối trong các mối quan hệ xã hội hoặc hôn nhân do tính hay quên và thiếu lắng nghe.

ADHD ở người lớn

Nguyên nhân và Yếu tố nguy cơ

Các nhà khoa học vẫn chưa xác định được nguyên nhân duy nhất gây ra ADHD, nhưng các nghiên cứu chỉ ra sự tương tác phức tạp giữa gen và môi trường:

• Di truyền học: Đây là yếu tố nguy cơ mạnh nhất. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc ADHD, nguy cơ bạn mắc bệnh sẽ cao hơn.

• Cấu trúc và chức năng não bộ: Có sự khác biệt trong mức độ các chất dẫn truyền thần kinh (như dopamine và norepinephrine) ở người bị ADHD.

• Yếu tố thai kỳ: Mẹ hút thuốc, uống rượu, sử dụng chất kích thích khi mang thai hoặc trẻ sinh non, nhẹ cân đều làm tăng nguy cơ.

• Môi trường: Tiếp xúc với độc tố môi trường (như chì trong sơn cũ) khi còn nhỏ.

Lưu ý: Việc ăn nhiều đường, xem tivi nhiều hay phương pháp giáo dục của cha mẹ không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra ADHD, mặc dù chúng có thể làm các triệu chứng trở nên tồi tệ hơn.

Nguyên nhân và Yếu tố nguy cơ ADHD

Biến chứng và Ảnh hưởng đến cuộc sống

Nếu không được chẩn đoán và can thiệp, câu hỏi “ADHD là bệnh gì” sẽ trở thành nỗi ám ảnh bởi những hệ lụy của nó:

• Học tập và Công việc: Hiệu suất kém, nguy cơ thất nghiệp cao, khó thăng tiến.

• Sức khỏe tâm thần: Dễ mắc kèm các rối loạn lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực.

• Xã hội: Khó duy trì các mối quan hệ bền vững, dễ bị cô lập.

• Hành vi nguy cơ: Tăng khả năng lạm dụng chất gây nghiện, rượu bia hoặc gặp tai nạn giao thông do mất tập trung.

Chẩn đoán và Điều trị ADHD

Không có xét nghiệm máu hay chụp chiếu đơn lẻ nào để chẩn đoán ADHD. Các bác sĩ sẽ dựa trên tiêu chuẩn DSM-5, lịch sử bệnh lý, hành vi và các bài test tâm lý.

Nếu bạn đang sinh sống tại khu vực Khánh Hòa và nhận thấy bản thân hoặc con em mình có các dấu hiệu mất tập trung, bồn chồn kéo dài ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, việc thăm khám sớm là rất cần thiết. Bạn có thể đến các bệnh viện chuyên khoa hoặc phòng khám đa khoa Olympia tại Nha Trang để được các bác sĩ kiểm tra sức khỏe tổng quát, sàng lọc ban đầu và tư vấn hướng điều trị phù hợp hoặc chuyển tuyến chuyên sâu nếu cần thiết.

Các phương pháp điều trị chính:

Việc điều trị thường là sự kết hợp “đa mô thức”:

1. Liệu pháp hành vi & Tâm lý trị liệu:

   • Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) giúp người bệnh quản lý suy nghĩ tiêu cực và thay đổi hành vi.

   • Đào tạo kỹ năng xã hội và kỹ năng tổ chức.

   • Tư vấn gia đình để người thân hiểu và hỗ trợ người bệnh.

2. Sử dụng thuốc:

   • Thuốc kích thích thần kinh (Stimulants): Như Methylphenidate hoặc Amphetamine (giúp cân bằng chất dẫn truyền thần kinh).

   • Thuốc không kích thích (Non-stimulants): Như Atomoxetine, được dùng khi thuốc kích thích không hiệu quả hoặc gây tác dụng phụ.

3. Thay đổi lối sống:

   • Tập thể dục đều đặn giúp tiêu hao năng lượng dư thừa và tăng sự tập trung.

   • Chế độ ăn lành mạnh, ngủ đủ giấc.

   • Chia nhỏ công việc và sử dụng công cụ hỗ trợ ghi nhớ.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

ADHD có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Đáp: Hiện tại, ADHD là một tình trạng mạn tính, chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, với phác đồ điều trị đúng đắn (thuốc và liệu pháp hành vi), người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát triệu chứng và có một cuộc sống thành công, hạnh phúc.

ADHD có phải là bệnh tự kỷ không?

Đáp: Không. ADHD và Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder) là hai tình trạng khác nhau, dù chúng có thể cùng tồn tại. ADHD chủ yếu ảnh hưởng đến sự tập trung và hành vi bốc đồng, trong khi tự kỷ ảnh hưởng nhiều đến khả năng giao tiếp xã hội và các hành vi lặp lại.

Người lớn mới phát hiện bị ADHD có muộn không?

Đáp: Không bao giờ là quá muộn. Nhiều người lớn chỉ được chẩn đoán khi thấy con mình mắc bệnh hoặc khi gặp bế tắc trong công việc. Việc điều trị ở tuổi trưởng thành vẫn mang lại hiệu quả rất tích cực, giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ.

Tài liệu tham khảo (References)

Để đảm bảo tính xác thực, bài viết được tổng hợp dựa trên các nguồn y khoa uy tín:

1. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) – American Psychiatric Association.

2. Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD) – Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

3. Adult attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) – Mayo Clinic.