Đặt lịch
Tics là những cử động (tic vận động) hoặc âm thanh (tic âm thanh) xuất hiện đột ngột, nhanh, lặp đi lặp lại và ngoài tầm kiểm soát của trẻ. Đây là một rối loạn thần kinh, thường khởi phát ở trẻ từ 3–7 tuổi, phổ biến nhất khoảng 4–6 tuổi, gặp ở bé trai nhiều gấp khoảng 3 lần bé gái.
- Đơn giản: nháy mắt, nhăn mặt, giật đầu, nhún vai, chun mũi.
- Phức tạp: kết hợp nhiều nhóm cơ, hoặc bắt chước động tác người khác.
- Đơn giản: hắng giọng, khụt khịt mũi, càu nhàu.
- Phức tạp: lặp lại từ/câu của người khác, hiếm gặp là buột miệng nói từ không phù hợp.
Đây là điều phụ huynh quan tâm nhất khi thấy con có cử động lạ. Bảng dưới giúp phân biệt sơ bộ — chỉ mang tính tham khảo, ranh giới thực tế đôi khi không rõ ràng và chỉ bác sĩ quan sát trực tiếp mới chẩn đoán chính xác được.
| Đặc điểm | Tics | Stereotypy (cử động rập khuôn) | Myoclonus (giật cơ) | Động kinh cục bộ | Thói quen / tật xấu |
|---|---|---|---|---|---|
| Tính chất | Đột ngột, nhanh, không nhịp điệu | Có nhịp điệu, lặp theo khuôn mẫu cố định | Giật nhanh như điện giật | Có thể kèm thay đổi ý thức | Có chủ đích từ đầu |
| Vị trí thường gặp | Đầu, mặt, cổ, vai | Tay, thân mình, toàn thân | Bất kỳ | Tùy ổ động kinh | Mặt, tay |
| Cảm giác báo trước | Có (đa số trẻ lớn) | Không | Không | Không | Không |
| Kìm lại được tạm thời | Có, nhưng gây căng thẳng | Ít | Không | Không | Có |
| Thay đổi theo thời gian | Đổi vị trí/loại tic | Thường ổn định | Theo cơn | Theo cơn, tùy ổ bệnh | Có thể bỏ được |
| Rõ hơn khi thư giãn | Có — đặc trưng của tic | Ít liên quan | Ít | Không đặc trưng | Tăng khi lo lắng |
| Tuổi khởi phát | Thường 3–7 tuổi | Thường dưới 3 tuổi | Bất kỳ | Bất kỳ | Bất kỳ |
| Ví dụ điển hình | Nháy mắt, nhún vai, khụt khịt | Vẫy tay, đung đưa người | Giật tay đột ngột | Co giật một bên mặt | Cắn móng tay, vặn tóc |
Kéo dài dưới 1 năm — dạng phổ biến nhất, phần lớn tự hết mà không cần điều trị.
Kéo dài trên 1 năm, nhưng chỉ có tic vận động hoặc tic âm thanh, không có cả hai.
Có cả tic vận động và âm thanh, kéo dài trên 1 năm — cần bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán xác định.
Nhiều phụ huynh chia sẻ: "con mới chớm nháy mắt là cấm xem tivi 1-2 tuần, sau đó hết". Điều này dễ khiến người ta tin tivi/điện thoại là nguyên nhân gây tics. Thực tế có 2 điều đáng lưu ý:
- Tics thường biểu hiện rõ nhất khi trẻ thư giãn (như lúc xem TV) — không hẳn do màn hình gây ra. Khi trẻ tập trung việc khác, tic có thể ít rõ hơn.
- Phần lớn tic tạm thời vốn tự hết trong dưới 1 năm dù có can thiệp gì hay không — "cấm 1-2 tuần là hết" rất có thể trùng hợp với diễn tiến tự nhiên.
Hạn chế thời gian dùng thiết bị vẫn là thói quen tốt nói chung — nhưng không nên quy hoàn toàn nguyên nhân cho tivi/điện thoại rồi bỏ qua theo dõi y khoa nếu tic kéo dài hoặc nặng lên.
Tic là rối loạn thần kinh ngoài tầm kiểm soát. La mắng khiến trẻ căng thẳng hơn — mà căng thẳng lại làm tic nặng thêm, tạo vòng luẩn quẩn.
Không chú ý thái quá khi trẻ tic nhẹ, giữ không khí gia đình thoải mái, trao đổi với giáo viên để tránh trẻ bị bạn bè trêu chọc.
Đinh Viết Tường (23 tuổi) là một trường hợp được báo chí đưa tin — anh bất ngờ mắc hội chứng Tics từ năm học lớp 7, khiến cơ thể và cơ mặt co giật liên tục, đến nay không thuyên giảm và không thể chữa khỏi hẳn, chỉ có thể sống chung với bệnh. Tic của anh nặng hơn rõ rệt mỗi khi hồi hộp, căng thẳng.
Dù vậy, Tường vẫn theo đuổi đam mê ca hát: từng thi vòng loại chương trình Tân binh toàn năng và vào top 100, và tháng 5/2025 lần đầu làm khách mời trong một đêm nhạc tại TP.HCM, xúc động hát vang bài "Tôi phi thường" trước sự cổ vũ của khán giả. Câu chuyện của anh cho thấy: tic có thể đồng hành cùng một người rất lâu, kể cả tới tuổi trưởng thành, nhưng không nhất thiết cản trở việc theo đuổi đam mê và sống trọn vẹn.
Sau đại dịch COVID-19, y văn quốc tế ghi nhận sự gia tăng đáng kể các trường hợp thanh thiếu niên (đặc biệt bé gái) đột ngột xuất hiện biểu hiện giống tic — gọi là "tic-like behavior" — liên quan tới xem nhiều nội dung về tic/Tourette trên TikTok. Đây được xem là hiện tượng khác về bản chất so với tic cổ điển ở trẻ nhỏ, cần cách tiếp cận riêng của bác sĩ chuyên khoa, không tự chẩn đoán qua mạng.
- Tic kéo dài trên 1 năm, hoặc nặng dần thay vì giảm.
- Kèm cả tic vận động và âm thanh cùng lúc.
- Ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt, học tập, hoặc khiến trẻ bị trêu chọc, tự ti.
- Trẻ vô tình tự làm đau bản thân trong lúc tic.
- Phụ huynh không chắc đây có phải tic hay tình trạng khác.
Phần lớn không cần điều trị đặc hiệu — theo dõi, giữ môi trường ít căng thẳng, ngủ đủ giấc, "phớt lờ tích cực" thường là đủ.
Bác sĩ có thể đề xuất liệu pháp hành vi chuyên biệt; thuốc chỉ cân nhắc cho trường hợp nặng, ảnh hưởng rõ chất lượng sống, luôn cần chỉ định của bác sĩ.
Không nguy hiểm tới tính mạng. Ảnh hưởng chính là về mặt tâm lý và sự tự tin trong giao tiếp của trẻ.
Liên quan yếu tố thần kinh và di truyền. Căng thẳng, lo âu, mệt mỏi có thể làm tic biểu hiện rõ hơn hoặc nặng hơn, nhưng không phải nguyên nhân gốc.
Có thể là tic vận động phức tạp, nhưng cũng cần loại trừ các nguyên nhân khác. Không nên tự kết luận qua mô tả — nên đưa trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá trực tiếp.
Không có thuốc trị dứt điểm áp dụng cho mọi trường hợp. Phần lớn tic nhẹ tự thuyên giảm; trường hợp nặng hơn cần bác sĩ đánh giá và chỉ định phù hợp.
Nếu là tic có từ nhỏ và còn kéo dài tới lúc trưởng thành, xử trí tương tự trẻ em. Nếu biểu hiện mới xuất hiện lần đầu ở người lớn, cần thăm khám riêng vì có thể không phải là tic.
Không có bằng chứng rõ ràng cho thấy màn hình là nguyên nhân trực tiếp. Tic thường biểu hiện rõ nhất khi trẻ thư giãn — như lúc xem TV — dễ gây nhầm lẫn với nguyên nhân.
Tic thường có cảm giác báo trước và có thể kìm lại tạm thời (dù gây căng thẳng); động kinh cục bộ có thể kèm thay đổi ý thức; myoclonus là giật nhanh như điện giật, không có cảm giác báo trước. Đây chỉ là phân biệt sơ bộ — cần bác sĩ khám trực tiếp để chẩn đoán chính xác.
Đội ngũ Nhi khoa Olympia hỗ trợ thăm khám và tư vấn trực tiếp.
BS. CKII. Đặng Thái Tú Anh
Khoa Nhi — Phòng khám Đa khoa Olympia
