Đặt lịch
Một nhân viên trẻ của viện chuyên nghiên cứu dịch hạch ở Siberia nhập viện vì viêm phổi nặng. Ba ngày sau, người ấy qua đời. Tin từ nơi rất xa, nhưng chỉ cần một dòng tít có hai chữ "dịch hạch", nhiều người đã dừng lại: căn bệnh gắn với "Cái chết đen" thời Trung cổ lẽ nào vẫn còn quanh ta, và một cơn ho kèm sốt thì khi nào mới đáng lo?
Câu trả lời trung thực hiện nay chưa trọn vẹn. Đến bản cập nhật ngày 10/10/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vẫn chưa có chẩn đoán xác định cho ca tử vong này. Hãy tách những gì đã biết khỏi những điều còn là dấu hỏi.
Vụ việc ở Irkutsk: những mốc đã được ghi nhận
Theo WHO, ngày 2/10/2026 tổ chức này biết qua báo chí về cái chết của một nhân viên Viện Chống dịch hạch Irkutsk (Nga). Truyền thông ban đầu nghi ngờ dịch hạch thể phổi do phơi nhiễm trong phòng thí nghiệm, nhưng đó là suy đoán của báo chí chứ chưa phải kết luận y khoa.
Điều đã biết
- Một nhân viên của viện nghiên cứu tử vong sau viêm phổi nặng.
- Nga báo hơn 5.500 xét nghiệm không thấy vi sinh vật nguy hiểm; ở người tiếp xúc chỉ ghi nhận các nhiễm trùng thường gặp như COVID-19 và rhinovirus.
- WHO chưa thấy bằng chứng lây truyền đang diễn ra liên quan đến sự kiện này.
Điều còn là dấu hỏi
- Nguyên nhân tử vong: chưa có chẩn đoán xác định, nên chưa thể gọi đây là ca dịch hạch.
- WHO chưa thể tự đánh giá thời gian theo dõi đã đủ để loại trừ mọi nguyên nhân, và không loại trừ hoàn toàn khả năng phơi nhiễm liên quan phòng thí nghiệm.
- "Ca thứ hai nghi ngờ": nguồn tin xuất phát từ báo lá cải, dẫn nguồn ẩn danh; phía Nga phủ nhận.
Vì vậy, cụm "dịch hạch ở Nga" đang lan trên mạng nên được hiểu là một ca nghi vấn chưa có xác nhận, không phải một đợt dịch. Với người đọc ở Việt Nam, phần hữu ích hơn là hiểu bệnh dịch hạch thật sự là gì, để nhận ra đâu là thông tin đáng tin và đâu là nỗi sợ được thổi phồng.
Dịch hạch là bệnh gì? Ba thể bệnh cần phân biệt
Dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra. Theo WHO, vi khuẩn này vốn lưu hành ở động vật gặm nhấm nhỏ và bọ chét của chúng; người nhiễm qua vết đốt bọ chét, tiếp xúc với mô hoặc dịch cơ thể nhiễm bệnh, hoặc hít phải giọt bắn hô hấp từ người mắc thể phổi. Thời gian ủ bệnh thường 1–7 ngày, thể phổi có thể xuất hiện chỉ sau 24 giờ.
Phổ biến nhất
Thường sau vết đốt bọ chét. Sốt đột ngột, ớn lạnh, đau đầu, mệt, kèm hạch bạch huyết sưng đau.
Lây trực tiếp từ người sang người hiếm gặp.
Nặng và lây nhanh nhất
Ho, khó thở, có thể ho ra đờm lẫn máu. Có thể lây giữa người với người qua giọt bắn khi tiếp xúc gần.
Vi khuẩn vào máu
Có thể xuất hiện từ các thể khác. Dấu hiệu gồm xuất huyết dưới da, da tím tái, hoại tử đầu chi, suy đa cơ quan.
| Thể bệnh | Con đường lây chính | Nếu không điều trị (theo WHO) |
|---|---|---|
| Hạch | Vết đốt bọ chét, tiếp xúc mô/dịch nhiễm | Tử vong ở mức 30–60% |
| Phổi | Giọt bắn hô hấp, hoặc diễn tiến từ thể khác | Dẫn đến tử vong |
| Nhiễm khuẩn huyết | Từ thể khác hoặc vết đốt bọ chét | Dẫn đến tử vong |
Con số "nếu không điều trị" rất quan trọng nhưng dễ bị đọc sai. Nó nói về bệnh nhân không được dùng kháng sinh, không phải về kết cục ngày nay khi được phát hiện và điều trị sớm. WHO nhấn mạnh kháng sinh và chăm sóc hỗ trợ có hiệu quả nếu bắt đầu kịp thời.
Trực khuẩn dịch hạch được bác sĩ Alexandre Yersin tìm ra tại Hong Kong vào năm 1894. Trước đó, từ năm 1891, ông đã đến định cư ở Nha Trang. Phòng thí nghiệm ông lập tại đây năm 1895 được xem là tiền thân của Viện Pasteur Nha Trang. Tên vi khuẩn Yersinia chính là để ghi nhớ ông.
Dịch hạch ở Việt Nam: từng có, nhưng đã nhiều năm không ghi nhận ca bệnh ở người
Theo Báo Sức khỏe & Đời sống (đăng 11/03/2025), ca dịch hạch đầu tiên ở Việt Nam được ghi nhận năm 1898 tại Nha Trang; ca bệnh ở người gần nhất là vào tháng 8/2002 tại Đắk Lắk, và bài báo nêu chưa ghi nhận ca nào kể từ tháng 3/2003. Nội dung này tính theo thời điểm bài báo viết; tình hình mới nhất nên theo dõi thông báo của Bộ Y tế.
Theo VnExpress, dịch hạch được Bộ Y tế xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm (nhóm A), cần giám sát chặt. Còn trên thế giới, WHO cho biết giai đoạn 2019–2025 phần lớn ca ở người báo cáo đến từ Cộng hòa Dân chủ Congo và Madagascar; ở động vật, dịch hạch hiện diện trên mọi châu lục trừ châu Đại Dương.
Góc chuyên môn: vì sao thể phổi cần xử trí sớm và nghiêm ngặt
Thể phổi khác thể hạch ở chỗ vi khuẩn nằm trong đường hô hấp nên có thể phát tán qua giọt bắn. Vì tiến triển nhanh, CDC Hoa Kỳ khuyến cáo bắt đầu điều trị phù hợp ngay khi nghi ngờ, không chờ kết quả xét nghiệm. Ở Hoa Kỳ, gentamicin và nhóm fluoroquinolone là lựa chọn hàng đầu; thời gian điều trị thường 10–14 ngày. Đây là kháng sinh dùng theo chỉ định tại cơ sở y tế, không phải thuốc để tự mua hay tự dùng.
Người tiếp xúc gần với bệnh nhân thể phổi (cách dưới 6 feet, tức khoảng 1,8 mét, trong thời gian kéo dài) được cân nhắc dùng kháng sinh dự phòng 7 ngày. Nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân cần duy trì các biện pháp phòng ngừa chuẩn và phòng ngừa giọt bắn. WHO không khuyến cáo tiêm vắc xin đại trà, chỉ cân nhắc cho nhóm nguy cơ cao như nhân viên phòng thí nghiệm và nhân viên y tế. Chẩn đoán xác định cần xét nghiệm tìm Y. pestis trong đờm, máu hoặc mủ từ hạch.
Điều này cũng giải thích vì sao WHO nhắc lại tầm quan trọng của an toàn sinh học trong phòng thí nghiệm, như một biện pháp phòng ngừa, không phải khẳng định đã có sự cố.
Ho, sốt, khó thở: khi nào nên đi khám?
Phần lớn các bệnh hô hấp trong mùa này là những nguyên nhân quen thuộc như cúm, COVID-19 hay viêm phổi do vi khuẩn thông thường. Một cơn ho kèm sốt vì thế chưa nói lên điều gì về dịch hạch. Điều đáng chú ý là diễn tiến và hoàn cảnh phơi nhiễm.
- Sốt cao, ho nhiều, khó thở hoặc đau ngực, ho ra đờm lẫn máu, hoặc lơ mơ, mệt lả.
- Xuất hiện hạch sưng đau (nách, bẹn, cổ) kèm sốt, ớn lạnh.
- Các triệu chứng nặng lên nhanh trong vài ngày thay vì dịu dần.
- Trong khoảng 1–7 ngày trước đó bạn có tiếp xúc gần với người được xác nhận hoặc nghi ngờ mắc dịch hạch, động vật chết bất thường, hoặc bị bọ chét đốt ở vùng có dịch. Hãy nói ngay điều này với nhân viên y tế khi đến khám.
Phòng bệnh thực tế: những việc làm được ngay
Theo WHO, phòng dịch hạch chủ yếu là tránh bị bọ chét đốt, không chạm vào xác động vật chết, tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch và mô nhiễm bệnh, và dùng biện pháp phòng ngừa khi chăm sóc hoặc lấy mẫu từ người nghi mắc. Trong bản tin về vụ việc ở Nga, WHO cũng khuyến khích tiêm phòng các bệnh hô hấp có vắc xin như cúm mùa, COVID-19, phế cầu, tùy mùa và tình hình địa phương. Tìm hiểu thêm về thuốc kháng virus điều trị cúm và về bệnh sởi, một bệnh truyền nhiễm hô hấp khác cần cảnh giác.
Câu hỏi thường gặp
Có thể bạn quan tâm
Nguồn tham khảo
- WHO. Plague (Fact sheet).
- WHO. Pneumonia of undetermined etiology – the Russian Federation (Disease Outbreak News, 10/10/2026).
- CDC Hoa Kỳ. Clinical Care of Plague.
- Báo Sức khỏe & Đời sống. Câu hỏi thường gặp liên quan đến dịch hạch (11/03/2025).
- VnExpress. Ba thể bệnh dịch hạch (10/10/2026).
- Tuổi Trẻ. WHO lúng túng với ca chết nghi do dịch hạch ở Nga.
- Báo Tin tức. Loại bệnh mà nhà nghiên cứu Nga nghi mắc là gì và nguy hiểm đến mức nào? (06/10/2026).
- Trường Yersin. Doctor Alexandre Yersin – Half a century in Nha Trang.
Tư vấn chuyên môn: BS. CKII. Lê Hữu Đồng. Nội dung mang tính thông tin, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Bạn còn băn khoăn điều gì?
Chọn một câu hỏi, sao chép rồi gửi cho Olympia qua Messenger hoặc Zalo để được hướng dẫn bước tiếp theo.
