Thang điểm lão khoa & phục hồi chức năng

Bốn thang, bốn câu hỏi khác nhau

Vì sao phải làm cả Katz và Lawton

Đây là điểm hay bị bỏ sót. Katz ADL đo các việc thiết yếu nhất — tắm, mặc quần áo, đi vệ sinh, ăn uống. Đó là những việc mất sau cùng. Lawton IADL đo các việc phức tạp hơn — quản lý tiền, tự uống thuốc, đi chợ, dùng điện thoại. Đó là những việc mất trước tiên.

Nghĩa là một người cao tuổi có thể đạt Katz 6/6 điểm — hoàn toàn độc lập theo thang cơ bản — trong khi đã không còn tự uống đúng thuốc và không còn quản lý được tiền. Nếu chỉ làm Katz thì bỏ sót hoàn toàn giai đoạn này, mà đây lại chính là giai đoạn can thiệp còn có ý nghĩa nhất.

Riêng hai mục tự uống thuốc và quản lý tiền bạc của Lawton đáng chú ý đặc biệt: mất khả năng tự uống thuốc là nguy cơ trực tiếp cho việc uống sai liều hoặc bỏ thuốc, còn mất khả năng quản lý tiền là dấu hiệu sớm của suy giảm nhận thức và là nguy cơ bị lừa đảo tài chính.

Berg và Đứng dậy & Đi — dùng cái nào

Hai thang này cùng đánh giá nguy cơ té ngã nhưng khác nhau về chi phí thời gian. Đứng dậy & Đi mất chưa tới một phút, chỉ cần một chiếc ghế và ba mét sàn — làm được ngay trong buổi khám thường. Berg mất 15 – 20 phút và cần dụng cụ, nhưng cho biết mất thăng bằng ở khâu nào, nên định hướng được bài tập phục hồi cụ thể.

Cách phối hợp hợp lý tại phòng khám: làm Đứng dậy & Đi cho mọi người bệnh cao tuổi như một dấu hiệu sinh tồn thứ năm. Ai có kết quả bất thường hoặc có tiền sử ngã thì hẹn một buổi riêng để làm Berg.

Một khác biệt dễ nhầm: Berg không cho dùng gậy hay khung tập đi — nếu không làm được nếu thiếu dụng cụ thì mục đó chấm 0. Ngược lại Đứng dậy & Đi thì cho dùng, vì thang này đo khả năng di chuyển thực tế của người bệnh trong đời sống.

Ba điều công cụ cố ý không làm

• Không đưa ngưỡng phân loại cho Lawton IADL. Thang này không có ngưỡng cắt được kiểm chứng. Giá trị nằm ở việc biết lĩnh vực nào đã mất và so sánh giữa các lần khám.
• Không đưa một ngưỡng Berg duy nhất. Các nghiên cứu cho ngưỡng khác nhau theo quần thể. Công cụ nêu rõ từng ngưỡng kèm bối cảnh áp dụng, và bắt buộc hỏi tiền sử ngã trước khi kết luận.
• Không quy đổi điểm chức năng thành tiên lượng. Điểm thấp nói lên nhu cầu chăm sóc hiện tại, không nói người bệnh sẽ ra sao.

Nguồn tham chiếu

• Katz S. và cộng sự (1963, 1970) — Katz Index of Independence in Activities of Daily Living. Bản dùng đối chiếu do Hartford Institute for Geriatric Nursing phát hành, in lại có sự cho phép của Gerontological Society of America.
• Lawton M.P., Brody E.M. (1969) — Instrumental Activities of Daily Living Scale. Bản dùng đối chiếu do Hartford Institute for Geriatric Nursing phát hành.
• Berg K. và cộng sự (1989, 1992) — Berg Balance Scale. Tiêu chí chấm điểm đối chiếu với bản của Academy of Neurologic Physical Therapy, in lại có sự cho phép của chính tác giả Katherine Berg.
• Podsiadlo D., Richardson S. (1991) — Timed Up and Go.
• Shumway-Cook A. và cộng sự (1997) — ngưỡng nguy cơ té ngã của thang Berg.
• Bischoff H.A. và cộng sự (2003) — trị số bình thường của nghiệm pháp Đứng dậy & Đi ở phụ nữ 65 – 85 tuổi.

Nội dung các thang đã được dịch sang tiếng Việt để dùng trong lâm sàng, giữ nguyên các mốc khách quan (thời gian, khoảng cách, mức trợ giúp) của bản gốc. Đây không phải bản dịch chính thức được công nhận. Nếu cơ sở dùng thang này cho nghiên cứu hoặc cho hồ sơ pháp lý, nên đối chiếu lại với bản gốc tiếng Anh.