Chụp CT tính điểm vôi hóa động mạch vành – ai nên chụp và kết quả nói lên điều gì?

Xơ vữa động mạch vành thường diễn tiến âm thầm hàng chục năm trước khi gây ra cơn đau ngực đầu tiên. Trong quá trình đó, canxi lắng đọng vào mảng xơ vữa ở thành động mạch vành – và lượng canxi này có thể đo được, đếm được bằng một lần chụp cắt lớp vi tính ngắn, không tiêm thuốc cản quang, không xâm lấn.

Con số thu được gọi là điểm vôi hóa động mạch vành (Coronary Artery Calcium score – CAC score), tính theo thang Agatston. Đây là một trong số ít chỉ dấu hình ảnh được các hiệp hội tim mạch lớn đưa vào khuyến cáo để quyết định có nên dùng thuốc hạ mỡ máu hay chưa ở người chưa có triệu chứng.

Chụp CT tính điểm vôi hóa động mạch vành là gì?

Đây là kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính vùng tim, không tiêm thuốc cản quang iốt, đồng bộ với nhịp tim qua điện tâm đồ, nhằm làm hiện rõ các nốt canxi trong thành động mạch vành.

Phần mềm chuyên dụng sẽ khoanh vùng các đốm vôi hóa, tính diện tích và mức độ đậm độ (đơn vị Hounsfield) của từng đốm, rồi cộng lại thành một con số duy nhất – điểm Agatston – được mô tả lần đầu năm 1990 (Agatston AS và cs., J Am Coll Cardiol).

Cần phân biệt rõ hai kỹ thuật hay bị gọi lẫn:

Điểm vôi hóa không cho biết mức độ hẹp lòng mạch và không thay thế chụp mạch vành cản quang.

Các tên gọi khác của kỹ thuật này

• Calcium scan / Calcium scoring
• Cardiac CT for calcium scoring
• CAC score – Coronary Artery Calcium score
• Thang điểm Agatston / Agatston score
• Chụp cắt lớp vi tính đa dãy (MDCT) tính điểm vôi hóa
• Chụp cắt lớp vi tính chùm điện tử (EBCT/EBT) – thế hệ máy cũ, hiện gần như không còn sử dụng

Máy chụp và yêu cầu kỹ thuật

Hai điều kiện bắt buộc để một máy CT thực hiện được kỹ thuật này:

1. Đồng bộ điện tâm đồ (ECG gating/triggering): máy chỉ chụp vào thì tâm trương – khoảnh khắc tim gần như đứng yên giữa hai nhịp bóp – để hình ảnh không bị nhòe do tim chuyển động.
2. Phần mềm định lượng canxi theo chuẩn Agatston, chụp với lát cắt 3 mm, điện thế bóng 120 kV để kết quả có thể so sánh được với các nghiên cứu và với những lần chụp sau.

Kỹ thuật này ra đời trên máy chụp cắt lớp chùm điện tử (EBCT), sau đó được chuyển sang máy cắt lớp đa dãy (MDCT) và đã được kiểm chứng độ tương đồng giữa hai loại máy (Concordance of Coronary Artery Calcium Estimates Between MDCT and Electron Beam Tomography, AJR, 2005). Riêng với máy 16 dãy, độ lặp lại của phép đo cũng đã được khảo sát và công bố (Coronary Artery Calcium Scoring Using 16-MDCT and a Retrospective ECG-Gating Reconstruction Algorithm, AJR, 2004).

Tại Phòng khám Đa khoa Olympia, kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh cắt lớp được thực hiện trên máy CT Scanner 16 lát Somatom Scope Power – Siemens, kết hợp máy điện tim Nihon Kohden và hệ thống xét nghiệm sinh hóa Beckman Coulter AU480 phục vụ xét nghiệm mỡ máu đi kèm (xem danh mục trang thiết bị).

Ai nên chụp – ai không cần chụp?

Nhóm được lợi nhiều nhất

Theo khuyến cáo của Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (ACC/AHA 2018 và 2019), chụp CT tính điểm vôi hóa hợp lý (mức khuyến cáo IIa) ở:

• Người trưởng thành 40–75 tuổi, chưa có triệu chứng tim mạch, chưa mắc bệnh tim mạch do xơ vữa;
• Có nguy cơ 10 năm ở mức trung bình (khoảng 7,5–20% theo thang điểm nguy cơ), hoặc mức trung bình – thấp nhưng có yếu tố làm tăng nguy cơ;
• Và quyết định điều trị vẫn còn chưa rõ ràng – tức là bác sĩ và người bệnh còn phân vân giữa “dùng statin ngay” hay “chưa dùng”.

Hiệp hội Tim mạch châu Âu (ESC 2021) cũng xếp CAC score là thăm dò có thể cân nhắc để phân loại lại nguy cơ ở nhóm trung gian.

Đồng thuận chuyên gia của Hội CT Tim mạch (SCCT 2017) bổ sung nhóm có tiền sử gia đình mắc bệnh mạch vành sớm dù nguy cơ tính toán còn thấp.

Nhóm không cần chụp

• Người đã được chẩn đoán bệnh mạch vành, đã đặt stent hoặc mổ bắc cầu – điểm vôi hóa không còn giá trị quyết định.
• Người đang có triệu chứng đau ngực nghi ngờ hội chứng vành cấp – cần thăm dò cấp cứu khác, không phải kỹ thuật này.
• Người đã có chỉ định dùng statin rõ ràng (LDL-C ≥ 190 mg/dL, đái tháo đường kèm nguy cơ cao…) – chụp thêm không làm thay đổi quyết định điều trị.
• Phụ nữ đang mang thai.
• Người dưới 40 tuổi không có yếu tố nguy cơ đặc biệt – tỷ lệ vôi hóa rất thấp, giá trị thông tin thấp.

Quy trình chụp diễn ra thế nào?

1. Trước khi chụp: không cần nhịn ăn. Người bệnh được dặn tránh cà phê và thuốc lá trong khoảng 4 giờ trước chụp vì hai thứ này làm tăng nhịp tim.
2. Chuẩn bị: thay áo choàng, tháo trang sức vùng cổ – ngực, tháo vật kim loại trong vùng chụp.
3. Gắn điện cực: kỹ thuật viên dán các điện cực điện tâm đồ lên ngực. Máy CT sẽ dựa vào tín hiệu điện tim để chụp đúng thì tim nghỉ.
4. Chụp: nằm ngửa trên bàn trượt, hai tay đưa lên đầu. Bàn trượt vào trong khung máy. Kỹ thuật viên yêu cầu nín thở khoảng 5–10 giây. Không tiêm thuốc, không đau.
5. Trường hợp nhịp tim nhanh: nếu tần số tim cao, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc làm chậm nhịp tim trước chụp để hình ảnh rõ hơn.
6. Sau chụp: sinh hoạt bình thường ngay, không cần theo dõi, không kiêng khem.

Chụp mất bao lâu?

Tổng thời gian tại phòng chụp khoảng 10–15 phút, trong đó thời gian phát tia thực sự chỉ vài giây. Kết quả được bác sĩ Chẩn đoán hình ảnh xử lý trên phần mềm và trả kèm giải thích của bác sĩ lâm sàng.

Con số Agatston nói lên điều gì?

Điểm số còn được so với bách phân vị theo tuổi – giới – chủng tộc (thang tham chiếu MESA). Một người 45 tuổi có điểm 80 mang ý nghĩa nặng hơn nhiều so với một người 70 tuổi cũng có điểm 80.

Kết quả này được dùng để làm gì? Theo khuyến cáo ACC/AHA 2018 về kiểm soát cholesterol máu:

• CAC = 0: có thể tạm chưa dùng statin và đánh giá lại sau 5–10 năm – trừ khi người bệnh hút thuốc lá, mắc đái tháo đường, hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh mạch vành sớm.
• CAC 1–99: nghiêng về bắt đầu statin, đặc biệt ở người từ 55 tuổi trở lên.
• CAC ≥ 100 hoặc ≥ bách phân vị thứ 75: có chỉ định dùng statin.

Nghiên cứu MESA trên hơn 6.000 người thuộc bốn nhóm chủng tộc (N Engl J Med, 2008) cho thấy điểm vôi hóa dự báo biến cố mạch vành độc lập với các yếu tố nguy cơ kinh điển – đây là cơ sở bằng chứng chính của kỹ thuật.

Điều quan trọng: con số này không phải bản án. Nó là dữ kiện để bác sĩ và người bệnh cùng quyết định mức độ tích cực của việc kiểm soát mỡ máu, huyết áp, đường huyết, cân nặng và thuốc lá.

Rủi ro và giới hạn cần biết trước

Rủi ro thấp:

• Không xâm lấn, không phẫu thuật, không đưa dụng cụ vào cơ thể.
• Không tiêm thuốc cản quang – nên không có nguy cơ dị ứng thuốc cản quang hay ảnh hưởng chức năng thận như một số kỹ thuật CT khác.
• Có tiếp xúc tia X, nhưng liều thấp: các tổng quan y văn ghi nhận liều hiệu dụng khoảng 0,5–1,5 mSv, tương đương một lần chụp nhũ ảnh tầm soát (Cleve Clin J Med, 2018).

Giới hạn phải nói rõ:

• Không đánh giá được mức độ hẹp lòng mạch và không mô tả được bản chất mảng xơ vữa.
• Không nhìn thấy mảng xơ vữa chưa vôi hóa (mảng “mềm”). Vì vậy điểm 0 không loại trừ tuyệt đối xơ vữa, đặc biệt ở người trẻ và người hút thuốc lá.
• Không dùng để theo dõi định kỳ hằng năm; chụp lặp lại chỉ đặt ra trong tình huống lâm sàng cụ thể.
• Có thể phát hiện tình cờ các bất thường khác ở phổi, trung thất – dẫn tới các thăm dò bổ sung không phải lúc nào cũng cần thiết.

Câu hỏi thường gặp

Chụp có đau không? Không. Chỉ nằm yên và nín thở vài giây.

Có phải nhịn ăn không? Không cần. Chỉ nên tránh cà phê và thuốc lá 4 giờ trước chụp.

Điểm vôi hóa có giảm được không? Điều trị statin không làm mất canxi đã lắng đọng – điểm số thường không giảm. Mục tiêu điều trị là giảm biến cố, không phải giảm con số.

Điểm 0 nghĩa là tim hoàn toàn khỏe? Không. Nghĩa là nguy cơ trong 10 năm tới thấp. Vẫn cần kiểm soát huyết áp, mỡ máu, đường huyết và bỏ thuốc lá.

Bao lâu nên chụp lại? Không có mốc thường quy. Với người có điểm 0, các khuyến cáo gợi ý đánh giá lại nguy cơ sau 5–10 năm; quyết định chụp lại do bác sĩ lâm sàng đưa ra.

Đặt lịch tư vấn tại Phòng khám Đa khoa Olympia

Nếu bạn từ 40 tuổi trở lên, có mỡ máu cao, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá hoặc có người thân mắc bệnh mạch vành sớm, hãy trao đổi với bác sĩ để được lượng giá nguy cơ tim mạch trước – rồi mới quyết định có cần chụp hay không.

Phòng khám Đa khoa & Bác sĩ Gia đình Olympia

📍 60 Yersin, Phường Tây Nha Trang, Khánh Hòa

☎️ Hotline: 083 379 0707 – 0258 3561 818

🌐 olympiamedic.com

Tài liệu tham khảo

1. Agatston AS, Janowitz WR, Hildner FJ, và cs. Quantification of coronary artery calcium using ultrafast computed tomography. J Am Coll Cardiol. 1990;15(4):827–832.
2. Detrano R, Guerci AD, Carr JJ, và cs. Coronary calcium as a predictor of coronary events in four racial or ethnic groups (nghiên cứu MESA). N Engl J Med. 2008;358(13):1336–1345.
3. Grundy SM, Stone NJ, Bailey AL, và cs. 2018 AHA/ACC/Multisociety Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation. 2019;139(25):e1082–e1143.
4. Arnett DK, Blumenthal RS, Albert MA, và cs. 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease. Circulation. 2019;140(11):e596–e646.
5. Visseren FLJ, Mach F, Smulders YM, và cs. 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Eur Heart J. 2021;42(34):3227–3337.
6. Hecht HS, Cronin P, Blaha MJ, và cs. Clinical indications for coronary artery calcium scoring in asymptomatic patients: Expert consensus statement from the Society of Cardiovascular Computed Tomography. J Cardiovasc Comput Tomogr. 2017;11(2):157–168.
7. Coronary artery calcium scoring: Its practicality and clinical utility in primary care. Cleve Clin J Med. 2018;85(9):707–716.
8. Concordance of Coronary Artery Calcium Estimates Between MDCT and Electron Beam Tomography. AJR Am J Roentgenol. 2005.
9. Coronary Artery Calcium Scoring Using 16-MDCT and a Retrospective ECG-Gating Reconstruction Algorithm. AJR Am J Roentgenol. 2004;183(1).
10. Siemens Healthineers. SOMATOM Scope Power configuration – Datasheet for syngo CT VC28 (syngo Calcium Scoring, syngo HeartView CT).
11. Phòng khám Đa khoa Olympia. Cơ sở vật chất – Trang thiết bị. https://olympiamedic.com/co-so-vat-chat/

Nội dung bài viết mang tính cung cấp thông tin y khoa, không thay thế cho việc thăm khám và chỉ định của bác sĩ.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Thạc sĩ, Bác sĩ Đoàn Vũ Xuân Lộc – Chuyên khoa Chẩn đoán hình ảnh, Phòng khám Đa khoa & Bác sĩ Gia đình Olympia.